Terug naar de Basis : Ntobroso

Ik zit in mijn vierde week in Ghana, de tijd vliegt werkelijk voorbij. Inmiddels heb ik het luxe expat-verblijf in Accra tijdelijk achter me gelaten en ben ik verhuisd naar Ntobroso, een cacaodorpje in het Ashanti gebied. De reis naar Ntobroso duurt een dag, eerst ruim vijf uur naar Kumasi, daarna nog vier uur in een hobbelend busje naar de echte binnenlanden van Ghana. Het leven in Ntobroso is compleet andere koek dan mijn leventje in Accra. Ruim een week geleden at ik nog kreeft tijdens een ‘expat-dinertje’ waar ik mee naartoe mocht ; dat voelt nu als een onwerkelijk verleden.

Onderweg

Ntrobroso met zijn 1500 inwoners gaat helemaal terug naar de basis. Daarmee doel ik zowel op de leefstijl (geen sanitair of waterleiding, alleen een put) als op de hectaren vol cacaobomen en de cacaobonen die overal in de zon liggen te drogen. Uiteindelijk zullen deze bonen transformeren tot chocoladerepen in de schappen van de Albert Heijn. Dit is de plek waar het allemaal begint.

Agro Eco

Ntobroso is zowel de naam van het dorp als de naam van een van de projecten waar Agro Eco (AE) nu sinds drie jaar werkzaam is. Deze internationale organisatie werkt in heel Ghana aan het invoeren van onder andere Fair Trade bij cacaogemeenschappen in Ghana. Het project bestaat uit vijf gemeenschappen - waar Ntobroso er één van is - die met hulp van AE het label Rainforest Alliance en Organic hebben gekregen. Ze zijn momenteel bezig met trainingen voor en door boeren over Fair Trade en hopen aan het einde van dit jaar ook echt die certificering te krijgen. Het is de bedoeling dat AE zich uiteindelijk terugtrekt en dat de gemeenschappen zelfstandig worden in het controleren en behouden van hun certificering. Dat controleren, internal inspection, gebeurt door Field Officers. Dit zijn door de gemeenschap gekozen boeren die de farms regelmatig bezoeken en eventuele ongeregeldheden met de desbetreffende boer bespreken en proberen te verhelpen.

Myraim (rechts) en ik proberen fufu

Precies nu ik hier in Ghana ben, is er ook een Franse stagiaire, Myriam, die de komende drie maanden onderzoek doet voor AE in Ntobroso. Door wat geluk en een beetje brutaliteit van mijn kant, heeft AE ons nu samen ondergebracht in het dorp en heb ik als stagiaire direct toegang tot alle Field Officers, cacaoboeren, noem maar op. Het is een heel bijzondere kans en ik pak hem dan ook met twee handen aan! Voordat ik daarover meer schrijf, wil ik eerst terugkomen op het interview wat ik in mijn eerste week met Kodjo Senah.

Eerlijkheid in de Ghanese cultuur

Kodjo Senah, directeur van de faculteit Sociology aan de Legon University in Accra heeft me tijdens een levendig gesprek een aantal belangrijke dingen verteld over het concept van eerlijkheid binnen de Ghanese cultuur. Hij legde me uit dat het er in Ghana veel meer om gaat wie je voor je hebt en dat ook de omstandigheden invloed kunnen hebben op wat wel of niet als eerlijk wordt beschouwd. Familie is in Ghana ontzettend belangrijk, die gaat voor alles. Bovendien is er geen sociaal zekerheidsysteem zoals wij dat kennen en ben je als je ziek bent of oud volledig afhankelijk van de steun van je familie. Het is volgens Kodjo, zelf 100 % Ghanees, absoluut ondenkbaar te liegen tegen je familieleden. Heb je echter iemand die niet tot je familie behoort, dan gelden er andere regels.

Soms valt de electriciteit uit..

Zo mag je als taxichauffeur best aan mij, een buitenstaander, meer geld vragen voor een rit als dit geld bestemd is voor je familie. Andersom geldt dat een vrouw die bananen verkoopt op de markt haar neef juist net iets minder mag laten betalen. En dan is er ook nog de rol van religie: vanuit het perspectief van veel Ghanezen in het Zuiden van Ghana, is God degene die bepaalt wat je wel en niet krijgt. Als jij door een beetje liegen wat meer geld hebt verdiend, betekent dat dat God die heeft geluisterd naar jouw gebeden voor wat meer inkomsten voor je familie. En je kunt ook altijd nog zondag in de kerk aan God opbiechten dat je hebt gelogen en hopen dat hij je vergeeft.

Kodjo heeft vaak gelachen om mijn verbaasde gezicht. Ik merk dat eerlijkheid hier niet zozeer draait om gelijkheid en de waarheid vertellen, zoals ik dat heb geleerd. Dat ik lieg dat ik getrouwd ben, ziet Kodjo dan ook niet als iets schaamtevols. Binnen de Ghanese context, en zeker in wat traditionelere kringen zo verteld hij, komen vrouwen van mijn leeftijd (al 25 ;-) die niet getrouwd zijn snel onverantwoordelijk over.

Ik vraag hem tenslotte hoe ik er als buitenstaander het beste mee om kan gaan dat de cacaoboeren het wellicht geoorloofd vinden om aan mij niet altijd de waarheid aan me te vertellen. Hij benadrukt dat ook liegen een vorm van communicatie is die heel veel kan vertellen en zegt daarna met een glimlach dat ik altijd terug mag komen voor meer vragen. Nogmaals bedankt Kodjo Senah voor een geweldig gesprek!

Ntobroso

En dan nu weer terug naar Ntobroso waar de chocolade begint.

Drogende cacaobonen in Ntobroso

De reis van Kumasi naar Ntobroso is zestig kilometer, maar je doet er ongeveer vier lange uren over. Dit komt door de slecht begaanbare zandwegen vol gaten, plassen water en stenen en de busjes, tro-tro’s, die in ontzettend slechte staat zijn en in Nederland allang afgekeurd zouden zijn. Hier rijden ze nog en ze zijn bovendien tot de nok toe volgepropt zijn met mensen, dieren, fruit, cassave en nog veel meer. Myriam en ik wonen in huis bij een cacaoboer en al zijn familie, een stuk of vijftien mensen in totaal. De boer, Andrews, is heel behulpzaam en te herkennen aan zijn blauwe overal en laarzen. Myriam en ik delen een kleine kamer met allebei een matras en klamboe tegen de malariamuggen. Om ons te wassen moeten we zelf water halen bij de waterpomp naast ons huis en ongeveer tweehonderd meter het bos in lopen om ons daar achter een cementen afscheiding te ‘douchen’:

ik schep met mijn handen telkens wat koud water uit de emmer in een poging al het rode zand van me af te spoelen. De laatste golf water gaat in één keer over mijn hoofd en dan kan ik er weer even tegenaan.

Ons nederig onderkomen in Ntobroso

Bij de ‘douche’ is ook het ‘toilet’. Dit is een lemen hutje met een gat in de grond. Gekookt wordt er op hout en de maaltijd bestaat voor ons elke dag uit rijst met een nog onduidelijke soort vis en tomatensaus. Er is wel elektriciteit, maar er is alleen bereik op mijn telefoon onder de boom bij het huis. Onder deze ‘bereikboom’ verzamelen zich de hele dag mensen die met hun mobieltjes in de lucht het signaal opvangen. Naast het huis liggen cacaobonen te drogen en kippen en geiten scharrelen overal tussendoor. Hier wonen is precies wat je als antropoloog going native noemt.

De Cacaoketen

Inmiddels krijg ik een steeds beter beeld van de cacaoketen. Hier volgt een verkorte beschrijving, voor meer informatie kun je de bijgevoegde websites raadplegen. Een cacaoboer brengt zijn oogst – na een proces waar ze de bonen laten fermenteren (= vergisten) en drogen - naar de Purchasing Clerk, de PC. Die bevindt zich in het dorp. Een PC is in dienst van een Licensed Buying Company, LBC. Dit zijn boerenassociaties - de bekendste is Kuapa Kokoo - die de cacaobonen doorverkopen aan de Cocoa Marketing Company (CMC).

In Ghana is de cacaosector deels geliberaliseerd. CMC is onderdeel van Cocobod, het staatsorgaan dat als enige cacao exporteert en ook jaarlijks de vaste prijs vaststelt. De LBCs en de Private Buying Companies (PBCs) zijn het particuliere gedeelte van de cacaosector. De CMC verzamelt alle cacaobonen voordat ze worden doorverkocht aan een koper in bijvoorbeeld Nederland.

Rijpe cacaovruchten oogsten

In Gesprek

De komende weken ga ik samen met Myriam allerlei boeren ontmoeten, we gaan met ze in gesprek, we mogen we mee op internal inspection en ondertussen zullen we proberen mee te draaien in het leven van alledag in Ntobroso. Daar wordt trouwens elke dinsdag een geit wordt geofferd tegen de kleine geest, fetish, die hier al sinds mensenheugenis is en die je kwaad kan doen als je op dinsdag naar je land gaat. Op dinsdag blijven alle boeren dus thuis. Hierover de volgende keer meer, als ik uitgebreider heb gesproken met de stamoudste. 

De Chinezen
De volgende keer zal ik ook schrijven over de vele Chinezen die in Ntobroso wonen en daar al vijf jaar lang machinaal - en waarschijnlijk illegaal - naar goud graven. Ik zal het hebben over de grote gevolgen hiervan voor het land, de cacao en de gemeenschap.

Over eerlijkheid gesproken in deze context, wat is eerlijkheid voor een cacaoboer die probeert Fair Trade-certificering te krijgen terwijl zijn land tegelijkertijd bedreigd wordt door de illegale handel van buitenstaanders?

Zie voor meer informatie:

http://www.worldcocoafoundation.org/learn-about-cocoa/cocoa-value-chain.html

http://www.kuapakokoo.com/

Andrews op internal inspection

  

Cacao in de vrucht

Fermenteren/Gisten

Mijn 'bed'

Andrews bij het huis

Field Officers in vergadering in de dorpskerk

Het typische rode zand 

Proeven en Verkennen

Accra.

Het is er warm, vol met mensen en koopwaren en met auto’s in allerlei verschillende kleuren. De meeste dagen is het bewolkt – het is regenseizoen – waardoor het niet heel heet is, maar wel benauwd.

Maar ik schrijf nu vanuit een heel ander Accra: Ik woon in één van de mooiere expatwijken: East-Legon. Het huis heeft twee verdiepingen, een tuin, zwembadje en er is dag en nacht bewaking door een heuse guard. Hij doet steevast de deur voor je open en weer dicht. Er is ook een hekwerk rond het hele huis. Onder stroom. Ik kan je zeggen dat je er absoluut aan went. Binnen de hekken is hier weinig Ghana, behalve natuurlijk de muggen.

Het huis is van Sander en Elke, een jong Nederlands en Belgisch koppel met twee kinderen, Milan (5) en Noor (3). Ik mag meedraaien in hun leven hier in Accra, waar ze al ruim twee en een halfjaar wonen en werken. Het is bijzonder dat ik zo bij hen in huis mag, bijzonder om een kijkje te mogen nemen in het wel en wee van een expat in Afrika.

Maar daar kwam ik natuurlijk niet echt voor! Nu werkt Sander wel voor het International Institute of Tropical Agriculture – IITA – waar hij zich voornamelijk bezighoudt met cacao. Ik heb zelfs op zijn kantoor, vijf minuten lopen van het huis, een werkplek met internet, oploskoffie en de rust om me op mijn onderzoek te kunnen richten.

Cacao dus. Of cocoa, wat je uitspreekt als ‘coco’. Hier in Ghana heb je één soort chocolade die daadwerkelijk hier wordt geproduceerd, Kingsbite. Made in Ghana staat met grote letters op de glimmend rode verpakking en voor ongeveer 2 Cedi (ongeveer één euro) koop je de repen op straat. Misschien vraag je je af hoe chocolade bij een gemiddelde temperatuur van 28 graden boven nul niet smelt. Dat is het bijzondere aan Kingsbite, het heeft een hogere smelttemperatuur! Het smaakt vrij zoet, maar is absoluut een fijne traktatie. Ik heb nu één smaak gehad, melkchocolade, maar ik zal de komende tijd wat meer soorten proeven. Als deel van mijn onderzoek natuurlijk.

In het kader van mijn onderzoek naar eerlijkheid ben ik specifiek op zoek naar Fair Trade cacao. Om daar meer over te weten te komen, ben ik door Sander doorverwezen naar Willem-Albert Toose, hij is de regio manager West-Afrika bij Agro-Eco. Met hem heb ik inmiddels een gesprek gehad. Zij hebben projecten in onder andere Ghana met als doel door middel van training cacaoboerderijen biologisch en/of Fair Trade te maken. De komende tijd ga ik een aantal projecten bezoeken, gelegen in onder andere Ntobroso en Nyinahini. Die dorpen liggen op een dag reizen van Accra, mogelijk kan ik er een tijdje wonen. Door die bezoeken leer ik én meer over cacao én kan ik hopelijk er ook uiteindelijk mijn eigen vragen gaan stellen.

Vragen heb ik trouwens genoeg. Ook buiten het onderwerp cacao om word ik hier met eerlijkheid geconfronteerd. Want hoe eerlijk is het als de bestuurder van de tro-tro – een bestelbusje dat hier functioneert als openbaar vervoer – mij meer geld vraagt voor de rit dan aan de Ghanese vrouw naast me? En hoe eerlijk ben ik eigenlijk zelf als ik de zoveelste jongenman die mij om mijn telefoonnummer vraagt, vertel dat ik getrouwd ben? Nu volgt het vragen van je telefoonnummer hier vrijwel direct op de vraag hoe je heet en is het heus goed bedoeld en minder serieus dan in de context van Nederland, maar ik ben toch echt niet getrouwd. Niet eens in de buurt zelfs.

Het is een interessant leerproces! Binnenkort zal ik meer uitweiden over de keten van cacao – van boer tot exporteur – en volgende keer ook meer over mijn gesprek met Kodjo Senah, directeur van de faculteit sociologie aan Legon University in Accra. Hij praatte me bij over het begrip eerlijkheid in de Ghanese cultuur en hoe ik dit onderwerp ter sprake kan brengen bij de cacaoboeren. Eerlijkheid ligt in Ghana toch wat anders dan in Nederland en Europa…

Je kunt me nu ook volgen! Boven aan de pagina rechts!

Voor meer informatie zie:

www.iita.org

www.louisbolk.org

Tijd.

Het schrijven van dit eerste stukje heb ik eigenlijk te lang uitgesteld. Dat krijg je als je voor je gevoel nog alle tijd hebt voor vertrek en je dus niet echt actie onderneemt tot je ineens overmorgen al vliegt en je to do lijst nog lang niet is afgewerkt. En op de één of ander manier komt er telkens onderaan die lijst iets bij als ik ergens bovenaan iets wegstreep...

Maar ik ga wel! Woensdag vlieg ik voor drie maanden naar Ghana met als eerste stop Accra. Voor mijn master Culturele Antropologie ga ik op veldwerk om onderzoek te doen. Met de data die ik de komende maanden ga verzamelen schrijf ik dan na terugkomst in september mijn afstudeerscriptie. Zoals de titel van mijn blog al laat zien ga ik 'iets' doen met cacao en eerlijkheid. Nu zal ik in het kort toelichten wat mijn plan is, dan zal ik de komende maanden regelmatig hier iets plaatsen om mijn bevindingen 'op 't veld' met ieder die het wil lezen te delen. 

Kennen jullie de nieuwe 'oneerlijke' chocoladereep van Tony Chocolonely al? In plaats van een reep van pakweg vierentwintig gelijke blokjes is de reep nu verdeeld in ongelijke stukken. Soms heb je dus geluk met een riant stuk, soms heb je pech met een heel klein scheef stukje. Zo wil 'Tony' benadrukken dat de cacaoketen - dus alle stapjes van cacaoboon in Ghana tot chocoladereep in Nederland - niet 'eerlijk' is. Mooi initiatief en absoluut berust op de realiteit. Maar wat bedoelen we eigenlijk precies met eerlijkheid? Wat is het wel en wat is het niet? En is het wel hetzelfde voor de cacaoboer en de chocolade-consument? 

De komende drie maanden ga ik dat uitzoeken. Ik ga met cacaoboeren in Ghana die cacao verbouwen voor 'eerlijke' labels als Fair Trade en UTZ praten over wat zij zelf eerlijk vinden. Ik ben vooral benieuwd naar volksverhalen, sprookjes en mythes, noem maar op. Er is veel werk aan de winkel, want het hier zo opschrijven is natuurlijk een heel ander verhaal dan er in een ander werelddeel, in een andere taal (Twi), in de hitte ver van huis over te praten met mensen die ik nu nog niet eens ken. Het is wat. 

Tijd! 

Ja, ik ga maar weer eens door. Nu nog in de Nederlandse 'plan-stand', straks alles weer op zijn Afrikaans. Ik streep dan nu 'blog aanmaken' door op mijn to do lijst en ga ik door met 'Etos' en 'opname apparaat uitproberen'. Maar waar heb ik dat ding? 

Dit wordt nog wat.